Nafarroaren konkistaren inguruko hitzaldia Arespalditzan
Martxoaren 4an Nabarralde Elkarteko Begi Agirre historialariak Gaztelako Erreinuak Nafarroako Erreinua konkistatu zueneko gertakarien inguruko hitzaldia eman zuen. Hitzaldira gerturatutakoek Nabarraldek nafarroako konkistaren 5. mendeurrenerako ekoitzi duen erreportaia ikusi ahal izan zuten.
Iruzkinak
XZalbide, argudio berdina
XZalbide, argudio berdina erabilita, zergatik onartu ditugu euskal probintzien mugak? historikoak dira ere, eta gaur egungo borondatearen menpekoak izango badira, herriz herri, auzoz auzo erabaki beharko litzateke zein den euskalduna eta zein ez. Historia beharrezkoa da, berarekin ezer inposatu ez badaiteke ere, argudio baliagarria delako herri baten nondik norakoak erabakitzeko. Bestela utz ditzagun Nafarroa eta Ipar Euskal Herria euren baitan, benetako borondate politikoa aski ezaguna baita, noski, kanpotarrak Iruñean, Tuteran eta bestelako herri industrialetan kokatzen direlako. Nafarroako iparraldeari (herrien ehuneko handienari) inposatuko diote hegoaldekoek zer izan, borondatea "errespetatuko" dugulako. Ez da horrela, ez, horregatik ere egin zen hego Euskal Herriko lau probintzietarako autonomiaren proposamena, herriaren aitortze historikoa ezinbestekoa delako herri bat garenaren ideia indartzeko.
Autodeterminazioa eskubide bat da, herrien aitorpen historikoa ezinbestekoa da.
Erabat eta guztiz ados
Erabat eta guztiz ados Gartzenekin. Ez dut ukatuko Nafarroako Erresuma euskal estatu frustratua izan zela, ondo, hortxe dago datua. Baina... benetan komeni zaigu hain eremu labankor eta interpretagarri batean oinarritu herri honen burujabetzarako bidea? Benetan gastatu behar ditugu indarrak laudioarrak edo santurtziarrak nafarrak direla konbentzitzen?? Nabarraldekoek nafarrak garela esaten diguten bezala, beste batzuk etorriko zaizikigu esanez españolak garela Gaztelako erregeen menpekoak izaten 1000 urte daramagulako. Eta hori ere egia da. Ez dut uste argudio historikoek askotarako balio dutenik.
Gakoa, Garaio jaunak esan duena: egungo euskal herritarren borondatean oinarritzen den burujabetza.
Ados nago Gartzen, baina ni
Ados nago Gartzen, baina ni bai nafarra sentitzen naizela. Askok esaten didate (jeltzaleek) nola Sabino Aranak nazionalismoa asmatu zuen, eta nik ez dut sinisten, asmatzeko, herri bat ere asmatu behar izan zuelako, eta herria justifikatzeko hizkuntza bat eta gaur egun gure egiten dugun ikurriña. Nik, aldiz, kateduna nahiago.
Esango didate nola ezkertiar abertzaleon korrontea EGItik alde egin zuten gazte "errebelde" horiek elikatu zuten, jatorri berdina dugun, baina ni orain dela 22 urte jaio nintzen, eta nire gurasoak omen ziren horiek ez ditut inoiz ezagutu. Ezagutu dudana lan handi baten maila jakin bat da, eta egiteke dagoena, ni beste ikuspegi batetatik jaio naiz, nire herria ez da berria nahiz eta berriak izan osatzen dugunok. Eta horregatik bat nator zurekin, atzekoek ez eta guk eraiki behar dugula herri hau. Baina nirea orain dela mende asko jaio zen, eta historiaren pisuak herria dena onartu behar du, eta herriak onartuko du ondoren zer nahi duen izan, honi duda izpi bakarra ikusiko bagenio, herrien egituraketa osoa kolokan jarri beharko genukeelako, eta herririk herri galdetu zeinek izan nahi duen Euskal Herriaren parte eta zeinek ez.
Nafarra naiz horregatik, lurraldetasunaren eztabaidak non eta bertan aurkitzen duelako zergatia, eta ez aurreko mendearen hasieran bizi izan zen buru hartan. Noski, herria kontzientzian bizirik matendu daiteke, eta horretarako dugu euskara; gainontzekoa, eztabaidagarria da oso, eta bestelako behar sozialei erantzuten diola deritzot.
Nabarraldek lan polita egiten
Nabarraldek lan polita egiten duela pentsatzen duenetakoa naiz, beste gai eta mundu txoko askotan bezala gezurrez jantzi diguten iraganari argi pixka bat ekartzen diotelako...
Baina Javier ez bezala, ni ez naiz oso nafar (ez eta nabarrista ) sentitzen, ez eta galtzaile ere javier...ni parte naizen herriak borroka handia irabazi baitio munduaren joan etorriari, euskararena.
Gure herriaren etorkizunaz hitzegitean, historiak duen harri-pisua ukatu eta ahazu gabe, gakoa egungo euskal herritarren borondatean oinarritzen den burujabetzan kokatzen dut nik behintzat, kezka garaikideagoak eskutan atondu behar dugula etorkizuneko herri proiektua.
Nafar estatua egitura politiko bat izan zen, orduko garaiaren logikan ulertu eta kokatu behar duguna; indarrez desegin zutela? bada bai...baina nago ez dugula orduko egitura hartara jo behar etorkizun burujabe baten defentsa ideologikoa egiteko.
Nafar-herria euskara-herria izan zen, eta hori da hain justu gurea bezelako herri txikiak gorde duen baliorik handiena, herri eta nazio egiten gaituena, konkista, aro eta egitura politiko guztien gainetik eta azpitik.
Apaltasun handiz liburu mehar baina interesgarri bat gonbidatzeko atrebentzia izango dut; aipatu kezka hauetan sakondu (eta nabarralde ere apur batez zirikatzen duen) Santi Leoneren "Euskal Herri imajinario baten alde". Izenburutik bertatik gose denaren asegarri.
Erdi-araiarra eta
Erdi-araiarra eta erdi-nafarra ("aitortua eta kasik martiria") naizenez, pozik jakin nuen hitzaldiaren berri, nahiz ezin inguratu izan nintzen.
Adituko ditugu laster aditzekoak eta ez aditzekoak. Kondatuko digute, berriz ere, Albako dukea hain erraz sartu zela, kasik ere GUELCOM MIS(T)ER MARXAL kantari hartu zutela nafarrek. Eta kondatuko digute, berriz ere, Loiolako Gure Koju Santuak Iruñeatik (barka, "Iruñatik") izan zuela Jainkoaren deia eta zernolako ederki adiskidetu zen bere etsaiaren seme Jatsu eta Azpilkuetarekin...
Eta kondatuko digute Gaztela-Aragoetako legeek ez zutela Nafarroan manurik... Ez digute, baina, kondatuko, Inkisizioaren bidez sartu zirela, legez eta politikoki ezin zitekeenean eta beldurraren airean kristautu zutela, itsuki, itsuski, integrista, nafar herria eta jendea...
Eta zenbat eta zenbat gehiago ez ote digute kondatuko.
Eta zenbat eta zenbat gehiago ez ote digute kondatu gabe utziko...
Artean, barka, baina arnas pixka bat ere beharko dugu nafar xarnegook, bai eta astanafarreriak jotakook ere, adar-zelai honetan, eta Lauaxetarena kantatuko dugu guk: "Amaiur, gaztelu baltza".
Ez zela Lauaxetak kondatu zuen bezala izan?
Ez, ez zen horrela izan... Baina ni erdi-aiararra naiz, eta ni erdi-nafarra naiz, eta...
Eta galtzaileak ditut debilidade.
"Berrehun gudari oso sumin
gaztelu pean dagoz hilik.
Ordutik hona -zenbat laino-
Nafarroan ez da aberririk."
Ez dakit... Nik, egiaz, ama
Ez dakit... Nik, egiaz, ama aldetik nafarra naizenez, eta nafartasunaren irakurketa posible eta faktiko guztien artean, egun gailen dabilena, historikoki, estetikoki, ideologikoki, hondarrean ere, errazena, xinpleena eta, oroz gainetik, alienatuena irudi zaidanez, berrikusi beharrekoa dela esan nahi nuen. Apenas besterik ez gehiago...
Behin jarriz gero ere, Nafarroako Erresuma, berez, Iruñeako Erresumaren oinordekoa izan zen, eta, berau ere, inguramendu historiko batzuetan ikusita, ondo ikus liteke, Baskoniako Dukerriaren ondorengo bezala, guztiz frankoen menpe eta eraginpeko... Legitimitate historiko usteko batzuren argumentazioak ere, hain seguru, baliatu ziren Nafarroako Erresumaren autojustifikazioan, Asturiar Erregeek beren burua bisigodoen oinordeko gisa ikusten eta defendatzen zuten bezala... NARRAZIOAK dira, hola esatekotan... Irabazleen narrazioak... Nafarroako Erregeak ez ziren beren menpeko eta konkistatuentzat beste errege "arrotzak" baino gutiago larderiatsuak, gutiago bidegabeak, gutiago zekenak eta gutiago... "Erdi Aroko Errege", dudarik ez... Eta Nafarroako Erresuman ere, jakina, guztiz ilaje desberdina zuten, etnikoki, Piriniar Leinuko Erregeak, edo Champagne nahiz Labritekoak, esan beharrik ez dago...
Irabazleen narrazioak, bentzutu edo menperatuek ere, halabeharrez, kontzientizatzen dituztenak... Famatua da Vietnamgo gerran siouxen artean egindako zundaketa hura: "zurien kontrako errezelo historikoengatik ere", "gureago" sentitzen zituzten estatubatuarrak, vietnamdarrak baino... Lagunabarrean, hain erraza da ikustea nola bere iraganari buruzko narrazio kanonikoetan, aspaldiko nagusien diskurtsuaren bulgarizazioak diren nagusi...
Nazioaren kontzepzio tipikoak (esan nahi baita dibulgazio didaktikoetan), jakina denez, germaniko iritzitakoa eta frantses jakobino iritzitakoa dira...
Edo nazioa eta herria badira, nahitaez, baitezpada... nazioak eta herriak jakinda edo gabe, eta herriaren izpiritua betierekoa eta esentziala da...
Edota, bestetik (Ernest Renan), nazioa herriaren eguneroko plebiszitoa da...
Horiek, halere, esan beharrik ez dago, jarrera teoriko eta areago didaktiko hutsak dira, beren formarik xinple eta inozoenean guztiz abarrakitzen errezak... Hondarrean ere, oso erraza da bata nahiz bestea "ad absurdum" eramatea... Zuek hemen egin duzuen bezalaxe, hain zuzen...
Kontua, irudi zaidanez, kontzepzio bien desarroiloaren arkeologia (literarioan) dago hobeki... Ez baita arazoa kontzepzio germanikoa ala kontzepzio jakobinoa zuzen edo oker izatea, baizik-eta bataren nahiz bestearen desarroilo historikoa bera, elkarrekiko harremanean nahiz kontrastean itxuratuz joan diren bezala.
A) Bestearen beharra baitu batak; hau da, bata defendatzen dutenen arrazonamenduei aurre egin beharrak moldatzen duela bestea ere; eta B) Fede-aitortze didaktiko hutsak dira biak ere, egunerokotasunari dagokionez, bataren nahiz bestearen aldeko apustu eginda ere, fedeak ez baitu errealitatea aldatzen... Hau da, egunean egunean bizitzeko, ez gaitezen engaina, horiek ez dira benetan beharrezko; txolarteetan eta zereginik ez daukagunean gogoratzen gara horiekin, baina geure egunerokotasuna ez dute benetan mugitzen... Nik neuk, egiaz, pentsamenduari lantzean behin egin behar dizkiogun garbitze "higienikoen" artekotzat jotzen ditut... Gehientsuena, "makina"ri ez zaiolako erdoiltzen utzi behar, eta abiarazi behar dugulako lantzean behin...
Historigintzak axola dit (literatura eta ikerketa-teknika den bezala), historikotasunak ere bai (humanistikoki, nahi bada: ni alde eta aldi jakin bateko baldin banaiz, eta neure buruaz esaten ditudanek, nitaz esaten dituztenek, erabat agortzen ez banaute, nolatan pentsatuko dut, "gora nire zilborra" ez bada, besteetaz agortuko ditudanik?)...
Historizismoaren guztiz kontrakoa naiz, halere: etsai amorratua. Historiaren ezagutzan, nik ez dut praxi politikorako gidaririk bilatzen... Onestidade intelektuala baino ez... Eta "onestidade intelektuala" bezain kontzeptu identifikatzen zail batek, saiatzen naiz, ahalbaitean gida nazan... Lortzen dudan?
Guztiok bezala: ALDIKA.
Baina "historian", praxi politiko, sozial nahiz intelektualerako gidaririk bilatzen ez badut ere, bai "historigintzan", buruhauskarria, puzzlea den bezala... "Psikomotrizitatezko ariketa".
Eta partidak jokatu behar dira batzutan... Ez beti, nik uste (edadea izango da, beharbada; harritzen ere banau orain hala esateak, behinola guztiz beti eta denerako "tentsioan" egon beharra defendatzen bainuen...).
Eta, batzutan, kontua ez da niretzat zer den historia, zertarako dudan edo nahi dudan; nondik eta nola baliatzen dudan nik... Kontua da nola baliatzen duten besteek (nola baliatzen duten, argiago esanda, etsai politikoek)... Historigintza zernahi izango da (zientzia edo literatura, eztabaida zaharrean emanez gero...), baina, oroz gainetik: KATEXIMA ez da... Eta "historiak dirausku", "historiak erakusten duenez" eta "historikoki frogatuta dagoenez" esaten zaigunean, gehiegitan ikusten dugu uniformazioa dagoela helburu. Historia hor dagoela, gutaz kanpo, frogagarri... Eta historia, bai, frogagarri da... Baina ez dago gutaz kanpo.
Luze noa. Luzetsita.
Benetan gustora irakurri ditut idatzi dituzuenak. Eskerrik asko.
Ondo izan.